Ευριπίδης Γαραντούδης, (Περιοδικό Κ, τεύχος 10)

Σε απόσταση 22 χρόνων από την έκδοση του πρώτου ποιητικού βιβλίου του το 1983 και έχοντας στο ενεργητικό του ήδη επτά ποιητικά βιβλία, με το όγδοο βιβλίο του Σώματος Λόγος, μια εξαιρετικά καλαίσθητη έκδοση, διανθισμένη με δέκα ξυλογραφίες του Τάκη Τσεντεμαϊδη, ο Σταύρος; Ζαφειρίου μάς προσφέρει ένα σημαντικό ποιητικό έργο. Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο, σύνθετο, φιλόδοξο και απαιτητικό από τον αναγνώστη του βιβλίο. Από τη δική μου σκοπιά, τη σκοπιά του κριτικού λόγου, θα επιχειρήσω μόνο να υποδείξω κάποια σημεία αναγνώρισης του βιβλίου.

.. Πρώτο σημείο αναγνώρισης του βιβλίου είναι η συνθετική οργάνωσή του. Το Σώματος Λόγος αποτελείται από ένα εισαγωγικό ποίημα, το «Αναπαύσιμον» και έξι ζεύγη ποιημάτων που ανά τρία μοιράζονται σε δύο ενότητες: πρώτη ενότητα «Ο Λόγος», δεύτερη ενότητα «Το Σώμα». Το πρώτο από τα ποιήματα κάθε ζεύγους είναι ένα αρκετά μεγάλης έκτασης ποίημα διαιρεμένο σε πολλές ανισομήκεις στροφικές ενότητες, το δεύτερο από τα ποιήματα κάθε ζεύγους είναι μικρής έκτασης κείμενο, που λειτουργεί ως συνέχεια του πρώτου. Το θεματικό κέντρο του συνθέματος είναι βέβαια, όπως δηλώνει και ο τίτλος του βιβλίου, το σώμα και ο λόγος του ανθρώπου περί του σώματος. Το κέντρο αυτό παραμένει αμετάθετο, έτσι ώστε το βιβλίο να ανακαλεί τη γνωστή φράση του Σεφέρη ότι κατά βάθος ο ποιητής έχει ένα θέμα: το ζωντανό σώμα του.

Το δεύτερο σημείο αναγνώρισης του Σώματος Λόγος, σημείο που διαπλέκεται αξεδιάλυτα με τη συνθετική οργάνωση του ποιήματος, είναι η ευρεία κειμενική περιοχή, από την οποία αρδεύεται το βιβλίο τόσο εκφραστικά όσο και θεματικά. Αναφέρω τους τίτλους των έξι ζευγών ποιημάτων, γιατί και μόνον αυτοί αρκούν ως δείκτες αυτής της περιοχής, που με σύγχρονους όρους θα προσδιορίζαμε ως τον χώρο των διακειμενικών αναφορών του βιβλίου: «Ευχετικόν» και «Αρτοκλασία», «Ενσάρκωσις» και «Παράκλησις», «Κεκραγάριον» και «Ιερώνυμον», «Βαλπούργειον» και «Succubus», «Θεοφαγία» και «Συλλείτουργο», «Μεταστάσιμον» και «Εωθινόν». Όπως λοιπόν αντιλαμβανόμαστε από αυτούς τους τίτλους, ο Ζαφειρίου διαλέγεται κυρίως με τα εκκλησιαστικά κείμενα και ειδικότερα ίσως με τα κείμενα της βυζαντινής υμνογραφικής παράδοσης. Αυτή πάντως η παράδοση φαίνεται να είναι μονάχα η κορυφή μιας πλατιάς κειμενικής πυραμίδας, στη βάση της οποία στοιβάζονται, όπως φανερώνουν οι σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου, πλήθος άλλες κειμενικές και καλλιτεχνικές πηγές, από τον Πειρασμό του Αγίου Αντωνίου του Flaubert και τον ομώνυμο πίνακα του Ιερώνυμου Μπος μέχρι το επιστημονικό εθνολογικό σύγγραμμα Ο χρυσός κλώνος του Frazer και το απόκρυφο έργο μαγείας, αστρολογίας και αλχημείας Η Αιγυπτιακή βίβλος των νεκρών, που αποδιδόταν στον θεό των Αιγυπτίων Ερμή τον Τρισμέγιστο. Ειδικότερα στον κειμενικό χώρο της υμνογραφικής παράδοσης μάς παραπέμπει η σταθερή αποστροφή του ποιητικού υποκειμένου στο πρώτο ποίημα και των έξι ζευγών προς τον Κύριο, δηλαδή το Θεό. Σε ορισμένα από τα μεγάλα αυτά ποιήματα, τα πρώτα ποιήματα των έξι ζευγών, ο Ζαφειρίου αναθέτει το λόγο σε ποιητικά προσωπεία αντλημένα κυρίως από τη χριστολογική παράδοση: στον ίδιο τον Ιησού Χριστό και στη Μαρία Μαγδαληνή, αλλά και σε μια μάγισσα του Μεσαίωνα. Παρά ωστόσο την άντληση και τη δημιουργική αφομοίωση ρητορικών τρόπων, προσωπείων και εκφραστικών ιχνών από την εκκλησιαστική και την υμνογραφική παράδοση, ο Ζαφειρίου κάθε άλλο παρά γράφει ένα συνθετικό ποίημα εναρμονισμένο με τη χριστιανική αντίληψη περί του σώματος και της ψυχής. Θα έλεγα ότι πράττει, ποιητικώ τω τρόπω, ακριβώς το αντίθετο. Συνθέτει, δηλαδή, μια αντεστραμμένη θεολογία, όπου στη θέση της ψυχής τοποθετεί το σώμα και στη θέση του Θεού τον άνθρωπο, με άλλα λόγια, και σχηματοποιώντας, ο Ζαφειρίου εκκινεί από μια αφετηρία θεολογική, για να καταλήξει σε ένα τέρμα ανθρωπολογικό ..

Το τρίτο σημείο αναγνώρισης του Σώματος Λόγος συναρτάται επίσης με τα δύο πρώτα και ιδίως με τον χώρο των διακειμενικών αναφορών του βιβλίου. Πρόκειται, συγκεκριμένα, για την πολυτροπία του ύφους. Μέρη με περισσότερο στοχαστικό βάθος ή και αφηγηματική διάσταση εναλλάσσονται με ενότητες, τυπωμένες με πλάγια στοιχεία, όπου πυκνώνει το λυρικό στοιχείο και ανεβαίνει η γλωσσική θερμοκρασία. Σε συνδυασμό με τις εναλλαγές του ύφους, ο Ζαφειρίου επεξεργάζεται ένα πλουσιότατο γλωσσικό υλικό, αντλημένο από παλαιότερες φάσεις της ελληνικής γλώσσας, και επίσης μπολιάζει το ποίημά του με ένα μεγάλο πλούτο αντικειμένων και πραγμάτων που προσδίδουν μεγάλη πραγματολογική πιστότητα, την πιστότητα εκείνη που κάνει εναργές το ιστορικό ή μυθικό περιβάλλον όπου τοποθετείται κάθε φορά η ποιητική persona ..

Για τους ασκημένους στην ανάγνωση της ποίησης αναγνώστες, το τέταρτο σημείο αναγνώρισης του Σώματος Λόγος πιστεύω ότι αφορά στη ρυθμική αγωγή που συνέχει ολόκληρο το σύνθεμα. Στο σύνολο τού βιβλίου ο ποιητικός λόγος οργανώνεται σταθερά πάνω στη ρυθμική αγωγή του τονικοσυλλαβικού ρυθμού και σε δύο σχήματά του: κυρίως στον ιαμβικό ρυθμό που πολύ συχνά εμφανίζεται με το σχήμα του δεκαπεντασύλλαβου, συνήθως σπασμένου στα ημιστίχιά του και δευτερευόντως τους στίχους αναπαιστικού ρυθμού, με ποικίλο συλλαβικό μήκος. Αξίζει πάντως να παρατηρηθεί ότι ο δεκαπεντασυλλαβικός ρυθμός είναι η φυσική ανάσα του ποιητικού λόγου του Ζαφειρίου, με άλλα λόγια ο ρυθμός δεν υπαγορεύει ούτε τη γραμματικοσυντακτική οργάνωση ούτε τη νοηματική εκτύλιξη του κειμένου. Αντιθέτως, αυτές αρθρώνονται αρμονικά στο βηματισμό του δεκαπεντασύλλαβου, που ενίοτε διακόπτεται ελαφρώς από άλλους ενδιάμεσους ιαμβικούς στίχους. Η σταθερή αυτή ρυθμική άρθρωση του ποιήματος, προσδίδει ένα τελετουργικό τόνο, εναρμονισμένο με το περιεχόμενό του.

Χαρακτήρισα εισαγωγικά το Σώματος Λόγος σημαντικό ποιητικό έργο. Ό,τι διέκρινα ως σημεία αναγνώρισης του συνθέματος και προσπάθησα να περιγράψω πιστεύω πως συμβάλλουν στη σημαντικότητα αυτού του κειμένου. Συγκεκριμένα συμβάλλουν μέσα από τη συλλειτουργία τους. Αυτήν ακριβώς η συλλειτουργία τής συνθετικής οργάνωσης με τη διακειμενική άρδευση των υμνογραφικών κειμένων, με την πολυτροπία του ύφους και με τη σταθερή υποβλητική άρθρωση του τονικοσυλλαβικού ρυθμού συστήνει εντέλει την παράδοξη γοητεία λόγου και την πυκνότητα του νοήματος αυτού του ποιήματος.